Αρχική Αφιέρωμα Αφιέρωμα: Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου

Αφιέρωμα: Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου

1
0

Γράφει ο Δ. Κ.

78 χρόνια συμπληρώνονται , από την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου, μια από τις ενδοξότερες στιγμές του απελευθερωτικού αγώνα, των Ελλήνων κόντρα στον ναζισμό και μια από τις μεγαλύτερες, στην Ευρώπη, που μάχονταν τον Χίτλερ.

Σκοπός της επιχείρησης ήταν να διακοπεί η παροχή εφοδίων στις γερμανικές δυνάμεις του Ρόμελ στη Βόρεια Αφρική μέσω της Ελλάδας. Έτσι οι Βρετανοί, το καλοκαίρι του 1942 αποφάσισαν να στείλουν μια ομάδα σαμποτέρ για να ανατινάξουν το τμήμα της σιδηροδρομικής γραμμής που συνέδεε την Αθήνα με τη Θεσσαλονίκη.

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αντάρτικη ενέργεια στην κατεχόμενη Ευρώπη από αντάρτικες δυνάμεις

Το χρονικό της επιχείρησης

Στο μέτωπο της Βόρειας Αφρικής, τα γερμανικά στρατεύματα με την καθοδήγηση του Στρατάρχη Ρόμελ, είχαν καθηλώσει τα αντίστοιχα συμμαχικά . Οι σύμμαχοι, ειχαν αποφασίσει την αντεπίθεση τους.  Για να πραγματοποιηθεί, όμως με επιτυχία, έπρεπε να ανακοπεί ο εφοδιασμός των γερμανικών στρατευμάτων, μέσω της κατεχόμενης Ελλάδας.

Οι σύμμαχοι, αποφάσισαν να ανατινάξουν μια από τις τρεις γέφυρες,  της Στερεάς Ελλάδας, της Παπαδιάς, του Ασωπού ή του Γοργοποτάμου. Η ηλοποιηση ανατέθηκε στην φημισμένη, Βρετανική  Special Operations Executive (SOE), μια υπηρεσία που αναλάμβανε αποστολές κατασκοπίας και σαμποτάζ.

Στις 20/9/42 το Κάιρο συγκρότησε μια ομάδα 12 Βρετανών αξιωματικών και υπαξιωματικών που ανέλαβαν την διεκπεραίωση της αποστολής η οποία έλαβε την κωδική ονομασία «Επιχείρηση Harling».

Εντι Μάγιερς και Κρίστοφερ Γουντχαουζ

Στην ομάδα συμμετείχαν 8 Βρετανοί, 2 Νεοζηλανδοί, ένας Ινδός και ένας Έλληνας, ο έφεδρος ανθυπολοχαγός του Μηχανικού,  Θέμης Μαρίνος . Επικεφαλής της αποστολής τοποθετήθηκε ο ταξίαρχος του Μηχανικού Έντυ Mάγιερς., που είχε ειδίκευση στις ανατινάξεις. Υποδιοικητής ο νεαρός ταγματάρχης Κρίστοφερ Γουντχάουζ, που μιλούσε άπταιστα ελληνικά και που επρόκειτο να διαδραματίσει καίριο ρόλο ως επικεφαλής όλων των αξιωματικών των συμμάχων που θα έπεφταν με αλεξίπτωτο στην ανταρτοκρατούμενη Ελλάδα. Υπεύθυνος για την τοποθέτηση, των εκρηκτικών ο Νεοζηλανδος Τομ Μπαρνς.

Ο Θέμης Μαρίνος

Όμως για να πετύχει η επιχείρηση, χρειάζονταν και η βοήθεια  των ελληνικών δυνάμεων στην χώρα μας.  Οι σύμμαχοι , είχαν στην Αθήνα, ένα δίκτυο κατασκόπων με το όνομα , τον Προμηθέα 2, που είχαν επαφές με ολη την κατεχόμενη Ελλάδα και τα μέλη ήταν αξιωματικοί του ελληνικού στρατού, από την Βενιζελική παράταξη.

Το σούρουπο της 28ης Σεπτεμβρίου του 1942, γύρω στις 8.30 μ.μ., από το αεροδρόμιο Φαγίντ της Αιγύπτου απογειώθηκαν, με προορισμό την Ηπειρωτική Ελλάδα, τρία βρετανικά αεροπλάνα, μεταφέροντας το καθένα από μια ομάδα τεσσάρων σαμποτέρ όπου ένας ήταν αρχηγός, ένας ειδικός στις ανατινάξεις, ένας χειριστής ασυρμάτου κι ένας γνώστης της ελληνικής γλώσσας.

Περασμένα μεσάνυχτα της 28ης προς 29η Σεπτεμβρίου τα αεροπλάνα βρίσκονταν πάνω από τα βουνά της Ρούμελης, με τους σαμποτέρ έτοιμους να πέσουν στα προκαθορισμένα σημεία όπου θα υπήρχαν αναμμένες φωτιές: Η πρώτη και η τρίτη ομάδα θα έπεφταν στην Γκιώνα και η δεύτερη στην περιοχή του Ν. Ζέρβα στο Σακαρέτσι. Δεν βρήκαν το πεδίο ρήψης και επέστρεψαν στην βάση τους.

Δύο ημέρες αργότερα η επιχείρηση επαναλήφθηκε.  Και πάλι, τα σημεία, δεν ήταν ορατα , αλλά οι οι δύο από τις τρεις ομάδες να πέσουν στην περιοχή της Γκιώνας. Η τρίτη έπεσε στην περιοχή του Καρπενησίου, περίπου ένα μήνα αργότερα.

Καπετάν Νικηφόρος, Δημήτρης Δημητρίου

Η τρίτη ομάδα, έπεσε στις 28/10 στο Καρπενήσι. Εκεί δέχθηκαν βροχή από πυρά, από Ιταλούς. Την ομάδα έσωσε ο Δημητρης Δημητρίου, Καπετάν Νικηφόρος  του Ελλάς, απελευθέρωσε την Λαμία . τον πρώτο μόνιμο αξιωματικό του ελληνικού στρατού που βγήκε στα βουνά.

Εκεί έγινε η γνωριμία με τον Βελουχιώτη μέσω του καπετάν Νικηφόρου.

Στην αναζήτηση, οργανωμένης ομάδας, ανταρτών , συνάντησαν τον φουστανελοφόρο, Καραλίβανο , ένα γνήσιο απόγονο των λήσταρχων.  Εκτός της φουστανέλας, η στολή περιελάμβανε και πολλά ψεύτικα φλουριά και ο Μάγιερς, είπε χαμηλόφωνα, σαν Χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι. Ο Καραλίβανος και η ομάδα του, άνηκε στην ευρύτερη ομάδα του ΕΛΛΑΣ, αλλα στην συνομιλία με τους άγγλους δήλωσε για όλα άγνοια.

Το πρώτο που ζητά ο Μάγιερς, είναι να μαζευτούν τα εφόδια, που είχαν πέσει με αλεξίπτωτο, σε διάφορα κοντινά μάλλον μέρη .

Παράλληλα, έπρεπε να βρει επικοινωνία με τους έλληνες αντάρτες . Για ένα μήνα ήταν κρυμμένη σε μια σπηλιά. Κάποια στιγμή ο Μάγιερς έδωσε  εντολή στον  ταγματάρχης Κρίστοφερ Γουντχάουζ, να βρει τους έλληνες αντάρτες και συγκεκριμένα του  Ναπολέοντα Ζέρβα, καθώς μόνο αυτόν είχαν υποδείξει , οι έλληνες κατάσκοποι, λογω βέβαια ιδεολογίας.

Κατά την διάρκεια, της αναζήτησης έμαθε, από τους ντόπιους και την δράση του Βελουχιώτη.

Περπάτησε, 150 χιλιόμετρα μέχρι να βρει το κρησφύγετο, του Ζέρβα. Ο Ζέρβας μαθαίνει την άφιξη του Άγγλου αξιωματικού και διατάζει τον συνεργάτη του Μυρμιδάκη, να τον οδηγήσει, στην κρυψώνα του.

Η συνάντηση έλαβε χώρα στο χωριό Αργύρη της Καρδίτσας. Ο Ζέρβας άκουσε το σχέδιο και συμφώνησε. 12 Νοεμβρίου και οι αντάρτες του Ζέρβα, παρατάσσονται για επιθεώρηση από τον   Γουντχάουζ. Η εικόνα τραγική. Ελάχιστος  οπλισμός, με ρούχα και άρβυλα σκισμένα . Ο Ζέρβας, κατάλαβε την απελπισία του Βρετανού και του είπε. Η εμφάνιση δεν κάνει τους αγωνιστές. Είναι σκληροί και κοίταξε τους στα μάτια. Γυαλίζουν».

Πέρασε μπροστά, από ένα αντάρτη, ρασοφόρο. Ηταν ο παπάς του χωριού., ήταν ο παπαΣπύρος Ζαφείρης, πατέρας του αείμνηστου μητροπολίτη Περιστερίου,  Χρυσοστόμου.  Ο άγγλος τα έχασε καθώς, δεν περίμενε ποτέ να δει, ρασοφόρο αντάρτη.

Στις 13 /11 από το Καρπενήσι, έστειλε επιστολή στον Βελουχιώτη και ζητούσε συνάντηση. Στις 15 Νοέμβρη ο Βελουχιώτης, βρέθηκε στο χωρίου που ήταν ο Ζέρβας με τον  Γουντχάουζ, με συνοδεία 115 ανδρών. Ήταν η πρώτη φορά που οι δυο ομάδες συναντήθηκαν.

Οι διάλογοι Βελουχιώτη- Ζέρβα

Ναπολέων Ζέρβας: «Αυτή είναι η επιχείρηση που πρέπει να φέρουμε εις πέρας, αδελφέ μου Άρη, αλλά επειδή οι δικές μου δυνάμεις δεν επαρκούν , ζητώ και την δική σας βοήθεια. Και σε παρακαλώ

Αρης Βελουχιώτης: «Συναγωνιστή Στρατηγέ  , δεν είναι ανάγκη να παρακαλάς , ούτε να κουράζεσαι να μου εξηγείς. Είμια έτοιμος να πάρω μέρος και να διαθέσω όσες δυνάμεις χρειαστούν. Για αυτό βγήκαμε στο βουνό, για να πολεμάμε»

Η μεγάλη βραδιά

Η γέφυρα φυλάσσονταν από σημαντική ιταλική φρουρά, η εξουδετέρωση της οποίας απαιτούσε τη συνδρομή όσο το δυνατόν περισσότερων ανταρτών.

Ο ΕΛΑΣ διέθεσε 150 από τους πιο εμπειροπόλεμους αντάρτες του, βετεράνοι της Αλβανίας οι περισσότεροι, ενώ ο ΕΔΕΣ συνεισέφερε 60 άνδρες  Αρχηγός της μίας ομάδας ορίστηκε ο Διαμαντής (Γιάννης Αλεξάνδρου) και της άλλης ο Ηρακλής (Κώστας Σκαρμούτσος). Επιπλέον, μια ομάδα 15 ΕΛΑΣιτών με αρχηγό το Λευτέρη Χρυσιώτη (Τσαλιγιάννη Σπύρο) πήρε διαταγή να καταστρέψει με βενζίνη την ξύλινη οδική γέφυρα του ποταμού σε περίπτωση που θα στέλνονταν εχθρικές ενισχύσεις από τη Λαμία ενώ μία άλλη ομάδα από οκτώ άνδρες του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τον υπασπιστή του Ζέρβα, Μανόλη Μυριδάκη, διατάχθηκε να εξουδετερώσει το πολυβολείο που πιθανόν να υπήρχε. Στην περίπτωση που δεν υπήρχε πολυβολείο, αποστολή της ήταν να ενισχύσει την ομάδα του Κωστούλα. Τέλος, μία ομάδα από δέκα άνδρες του ΕΔΕΣ έλαβε εντολή να πλευροκοπήσει τους Ιταλούς νοτιότερα της άμυνας του νότιου βάθρου. Η γενική αρχηγία ανατέθηκε στο στρατηγό Ζέρβα

Ο Μάγιερς, ο Γουντχάουζ, ο Ζέρβας και ο Βελουχιώτης με τα επιτελεία τους εποπτεύουν την εκτέλεση της επιχείρησης από το σταθμό διοίκησης. Πρώτο ξεκινά τμήμα 60 ανταρτών του ΕΛΑΣ με αρχηγό τον Κωστούλα. Στόχος του είναι η κατάληψη του νοτίου βάθρου της γέφυρας, το οποίο φυλάσσεται από ιταλική φρουρά. Λίγο μετά ακούγονται τα πρώτα πυρά των ανταρτών και τα απαντητικά των Ιταλών. Ένα τέταρτο αργότερα δίνεται το σήμα ότι η θέση αυτή βρίσκεται στα χέρια των ανταρτών. Στο βόρειο βάθρο της γέφυρας, στο οποίο υπήρχε φυλάκιο από 30 Ιταλούς, ενσκήπτουν περισσότερες δυσκολίες καθώς οι επιτιθέμενοι είκοσι αντάρτες του ΕΔΕΣ με επικεφαλής τους ανθυπολοχαγούς Παπαχρήστου και Πετροπουλάκη συναντούν σθεναρή άμυνα. Η επέμβαση της εφεδρείας, ομάδας 30 ανδρών του ΕΛΑΣ με αρχηγό το Νικηφόρο (Δ. Δημητρίου) είναι σωτήρια. Η προσπάθεια αποστολής ιταλικών ενισχύσεων από τη Λαμία αποκρούεται. Σε σύντομο διάστημα όλη η γέφυρα ελέγχεται από τους αντάρτες. Οι απώλειες της ιταλικής φρουράς είναι σημαντικές: επτά νεκροί, πέντε τραυματίες και δύο αγνοούμενοι.

Το μεγάλο μπουμ

Παράλληλα, οι ειδικευμένοι βρετανοί με τη βοήθεια λίγων εκπαιδευμένων ανδρών του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ πραγματοποιούν την υπονόμευση της γέφυρας τοποθετώντας εκρηκτικά στη βάση της. Ωρα “μηδέν”, στις 2. 21′ της 26ης Νοεμβρίου. Στην μάχη μπήκε και η εφεδρική δύναμη του Νικηφόρου, καθώς οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ που είχαν αναλάβει το βόρειο βάθρο της γέφυρας τρόμαξαν μπρος στα ιταλικά πυρά και υποχώρησαν. «Οι αντάρτες, που δεν ήταν συνηθισμένοι σε τέτοιας μορφής επιχείρηση- θα γράψει αργότερα ο Μάγιερς – δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν το έντονο πυρ και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν σ’ ένα άλλο σημείο κάλυψης».

Μια τεράστια λάμψη φωτίζει όλη την περιοχή καθώς τμήμα της γέφυρας, μήκους 211 μέτρων και ύψους 30 ανατινάσσεται. Η δολιοφθορά ολοκληρώνεται με την ανατίναξη ενός δεύτερου τμήματος. Η μοναδική σιδηροδρομική γραμμή της χώρας αποκόβεται. Ο θόρυβος των εκρήξεων ακούγεται καθαρά στη Λαμία της οποίας οι κάτοικοι σαστισμένοι αναρωτιούνται για τα τεκταινόμενα. Ο επίλογος της επιχείρησης HARLING γράφεται δυο μέρες μετά, όταν οι Ιταλοί προχωρούν για αντίποινα στην εκτέλεση 14 πατριωτών από τις φυλακές της Λαμίας. Οι επτά εκτελούνται μπροστά στη γκρεμισμένη γέφυρα ενώ οι υπόλοιποι στα Καστέλια της Παρνασσίδας, από όπου κατάγονται, μαζί με άλλους 10 κατοίκους.

Το πρώτο τηλεγράφημα

«Χθές την νύκτα άγνωστοι ανετίναξαν και κατέρριψαν τα 2 τόξα και σιδηράν βάσιν προς το μέρος Αρπίνης της γέφυρας Γοργοποτάμου διακοπείσης της συγκοινωνίας STOP Επίσης εις χιλ 215+200 είχε τοποθετηθεί επί της γραμμής δυναμίτης όστις εξερράγη κατά την διέλευσιν μηχανής στρατιωτικής υπηρεσίας με αποτέλεσμα μικρής βλάβης της γραμμής θραυσθείσης μιάς σιδηροτροχιάς. Προ της ανατινάξεως γεφύρας προεκλήθη συμπλοκή μεταξύ των αγνώστων και της εκεί ιταλικής φρουράς με αποτέλεσμα τον φόνον 7 Ιταλών σταρτιωτιών και 4 τραυματίων STOP Γερμανός αξιωματικός κος Πένικε ευρισκόμενος εις Καρυάν ζητεί την άμεσον αναχώρησιν μηχανικού Μεταλλικών Γεφυρών προς εξέτασιν γεφύρας. Τηλεγραφήσατε αναχώρησιν του».

Με αυτό το τηλεγράφημα της 26/11/42 ο Επιθεωρητής Εκμεταλλεύσεως στη Λαμία Ι. Γιαννόπουλος ενημερώνει το Υπουργείο Συγκοινωνιών, την Γενική Διεύθυνση των ΣΕΚ, τις διευθύνσεις Εκμεταλλεύσεως, Έλξεως και Γραμμής καθώς και το τμήμα Μεταλλικών Γεφυρών για την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου. Είναι η πρώτη καταγραφή μιας παράτολμης πράξης που έγινε πριν από 75 χρόνια και πού παραμένει μέχρι σήμερα βαθιά χαραγμένη στην ιστορική μνήμη του λαού μας.

Η βρετανική προπαγάνδα, μέσω του ΒΒC έδωσε μεγάλη δημοσιότητα στο γεγονός της ανατίναξης. Στη ραδιοφωνική μετάδοση που ακολούθησε τονίστηκε η συμμετοχή του ΕΔΕΣ και του Ζέρβα, ενώ η αντίστοιχη του ΕΛΑΣ αποσιωπήθηκε. Οι κατακτητές, πιθανά παρασυρμένοι από τη βρετανική εκδοχή, επικήρυξαν μόνο το Ζέρβα. Σε αυτή τη μονομερή παρουσίαση του γεγονότος μπορεί κάποιος να ανιχνεύσει τα σπέρματα της κατοπινής αντιπαλότητας των δύο οργανώσεων αλλά και της βρετανικής προκατάληψης κατά οποιασδήποτε πολιτικής οργάνωσης την οποία οι βρετανοί δεν μπορούσαν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους.

Παρά την «άδικη μοιρασιά της δόξας», η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις δολιοφθοράς του Β Παγκοσμίου Πολέμου..

Οι τελευταίοι εν ζωή

Ο Θέμης Μαρίνος, ο ένας από τους τελευταίους από τους ήρωες του Γοργοπόταμου, έφυγε από τη ζωή ι, τον Δεκέμβριο του 2018, σε ηλικία 101 ετών. Εν ζωή είναι ο Ανδρέας Κάππας, 96 ετών, ο περίφημος «Καπετάν Διάκος». Ο Στέργιος Βούλγαρης , αντάρτης του ΕΔΕΣ, απεβίωσε στις 26 Νοεμβρίου 2016, σε ηλικία 95 ετών .

Η αναγνώριση από την πολιτεία

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου ήταν η πρώτη και η μόνη επιχείρηση η οποία πραγματοποιήθηκε με τη σύμπραξη των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων: του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Η ενότητα που επικράτησε σε αυτή, έστω και για πρακτικούς λόγους, την κατέστησε σύμβολο της εθνικής ομοψυχίας και της ενότητας του αντιστασιακού αγώνα κατά των κατακτητών παρά τις έντονες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και τα διχαστικά βιώματα της μεταπολεμικής εποχής. Στη συλλογική μνήμη χαρακτηρίστηκε ως κορυφαία εκδήλωση της αντιστασιακής δράσης και ως συνέχεια του αγώνα του 1821 για την εθνική ανεξαρτησία. Το 1982 η ελληνική κυβέρνηση, αναγνωρίζοντας την επετειακή της λειτουργία, καθιέρωσε ως ημέρα επίσημου εορτασμού της Εθνικής Αντίστασης την 25η Νοεμβρίου 1942, ημερομηνία της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοποτάμου.

Ο Γοργοπόταμος φώτισε τον δρόμο στους σκλαβωμένους ανθρώπους του μόχθου για να πυκνώσουν τις γραμμές του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Γράφοντας μια από τις λαμπρότερες σελίδες της λαϊκής επαναστατικής πάλης στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας.
Πέρασε στην ιστορία ως σύμβολο του αγώνα της Εθνικής Αντίστασης, ενάντια σε έναν εχθρό που η δύναμή του φάνταζε ανίκητη. Ήταν μια λαϊκοεπαναστατική πράξη που φούντωσε τ’ αντάρτικο με τη φλόγα της ανατίναξης. Μα πάνω απ’ όλα φούντωσε στον νου και την καρδιά του αδούλωτου λαού πως κανείς εχθρός δεν είναι ανίκητος. Πως η δική του δύναμη είναι ανεξάντλητη και σαν ξεχυθεί μέσα από τη δική του οργάνωση στον αγώνα για το δίκιο του, γίνεται νικηφόρα για το δικό του δίκιο.

Ο Γοργοπόταμος φώτισε τον δρόμο στους σκλαβωμένους ανθρώπους του μόχθου για να πυκνώσουν τις γραμμές του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Γράφοντας μια από τις λαμπρότερες σελίδες της λαϊκής επαναστατικής πάλης στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας.
Πέρασε στην ιστορία ως σύμβολο του αγώνα της Εθνικής Αντίστασης, ενάντια σε έναν εχθρό που η δύναμή του φάνταζε ανίκητη. Ήταν μια λαϊκοεπαναστατική πράξη που φούντωσε τ’ αντάρτικο με τη φλόγα της ανατίναξης. Μα πάνω απ’ όλα φούντωσε στον νου και την καρδιά του αδούλωτου λαού πως κανείς εχθρός δεν είναι ανίκητος. Πως η δική του δύναμη είναι ανεξάντλητη και σαν ξεχυθεί μέσα από τη δική του οργάνωση στον αγώνα για το δίκιο του, γίνεται νικηφόρα για το δικό του δίκιο.

ΠΗΓΕΣ

 Δ. Δημητρίου – Νικηφόρος, «Τα φοβερά ντοκουμέντα- Γοργοπόταμος», εκδόσεις «Φυτράκη»

Θέμης Μαρίνος: «Αποστολή Harling- 1942 (Η Επιχείρηση του Γοργοπόταμου)», εκδόσεις «Παπαζήση»

Ε. Μάγιερς: «Η Ελληνική Περιπλοκή», εκδόσεις «Εξάντας»

Απάντηση